سيد مجتبي حيدري
آيت‎ا... سيدمحمود هاشمي شاهرودي كه دوران كودكي و جواني خود را در نجف اشرف سپري كرد و پس از گذراندن تحصيلات مقدماتي و عاليه در محضر اساتيد گران‎قدري چون امام‎خميني(ره) و شهيد صدر به مبارزه با رژيم بعث عراق پرداخت، در سال 1358 به موطن اصلي خود بازگشت و سال‎هاي متمادي به تدريس و تحقيق در عالي‎ترين سطوح حوزه علميه قم پرداخت.
او كه امروز در حال به پايان رساندن دوره ده ساله رياست خود بر قوه قضاييه جمهوري اسلامي ايران است، ظاهرا در صدد است بار ديگر به كرسي تدريس و تحقيق ديني بازگردد. بنيه علمي در كنار سوابق مبارزاتي و اجرايي وي باعث شده است تا چشم‎هاي زيادي به آينده هاشمي شاهرودي معطوف شود.

خاندان و ولادت
سيد محمود هاشمي شاهرودي فرزند مرحوم آيت‎ا... سيد علي حسيني شاهرودي، از سلسله سادات حسيني است كه تقريرات بحث‎هاي فقهي - اصولي آيت‎ا... خويي را به رشته تحرير در آورده است.
مادرش دختر مرحوم آيت‎ا... حاج سيد علي مددي موسوي قائيني از علماي خراسان بود كه سال‎هاي متمادي در شهر مقدس مشهد، به تدريس و تربيت طلاب حوزه علميه و اقامه جماعت درحرم مطهر رضوي ثامن‎الائمه(ع) مي‎پرداخت.
سيد محمود هاشمي در سال 1327 هـ.ش در شهر نجف ديده به دنيا گشود.

تحصيل
در همان سنين نوجواني، تحصيلات حوزوي را بعد از به پايان رساندن تحصيلات ابتدايي در مدرسه علوي - كه مخصوص ايرانيان مقيم نجف اشرف بود - آغاز كرد و با توجه به هوش و ذكاوت خود توانست مراحل حوزوي را به‎سرعت طي كند.
سيد محمود با حضور در محضر درس خارج فقه و اصول حضرت آيت‎ا... شهيد سيد محمد باقرصدر(ره)، حضرت آيت‎ا... العظمي امام خميني(ره) و حضرت آيت‎ا... خويي، سال‎ها به كسب علم ودانش پرداخت.
مهمترين ويژگي او بهره‏گيري و الهام از انديشه‏هاي مبتكرانه اساتيد خود مانند امام خميني و شهيد صدر است كه با اسلوبي جديد و با نگاهي نوگرا، به مباحث مي‎پرداختند و با توجه به نيازهاي ‏روز حكومت اسلامي مباني فقهي اهل بيت را عرضه مي‏داشتند؛ تا جايي كه هاشمي را مي‎توان از جمله شاگردان برجسته‏ و از نخبگان درس خارج حضرت امام و شهيد صدر دانست. حضرت امام‎خميني به مسئول امور طلاب در نجف دستور داده بودند، نسبت به تأمين امور معيشتي و نيازهاي مالي ايشان عنايت ويژه‎اي داشته باشند. شهيد صدر(ره) نيز با آن‎كه به كسي اجازه اجتهاد نمي‎داد و در اين خصوص فوق‎العاده احتياط مي‎كرد، به سيد محمود هاشمي اجازه اجتهاد داده و در خصوص وي اين تعابير را به‎كار برده بود:
«امروز ايشان از مجتهديني است كه اسلام و مسلمين به او چشم دوخته و اميد بسته‏اند... از خداوند بزرگ مسئلت دارم، ايشان را كه ذخيره‎اي براي شريعت‏ و اسلام است، در پناه خود محفوظ نگهدارد.»
اين مربوط به زماني است كه هاشمي شاهرودي در سن جواني به‎سر مي‎برد و هنوز وارد سي‎امين سال زندگي خود نشده بود.
سيد محمود هاشمي شاهرودي در آن سال‎ها در كنار مبارزاني چون آيت‎ا... شهيد سيد محمد باقر حكيم و آيت‎ا... حايري و چند تن ديگر از علما، در كنار علم و تحصيل به مبارزه با رژيم بعث ميپرداخت. اين وضعيت تا بعد از پيروزي انقلاب اسلامي نيز ادامه داشت.

مبارزات
پيش از پيروزي انقلاب اسلامي و در اوج مبارزات مردم ايران به‎رهبري امام امت برعليه رژيم ستم‎شاهي، رژيم بعث عراق نيز در اقدامي مشابه در سال 1974م، به حوزه علميه نجف يورش برد و جمعي از علما و مخصوصا شاگردان شهيد صدر را دستگير و به زندان انداخت. هاشمي شاهرودي نيز از جمله كساني بود كه در پي اين يورش دستگير و روانه زندان شد. پس از مدتي ‏در حالي‎كه مورد انواع شكنجه‏هاي بدني و روحي قرار داشت با وساطت مراجع و علماي وقت آزاد گرديد.
در پي تظاهرات مردم عراق پس از پيروزي انقلاب اسلامي به‎رهبري امام خميني و شورش مردم نجف اشرف، رژيم بعث وي را تحت پيگرد قرار داد كه اين‎بار به‎دليل بازگشت وي به ايران، رژيم عراق موفق به دستگيري او نشد.
هاشمي شاهرودي پس از ورود به ايران خدمت حضرت امام شرفياب شد و با موافقت ايشان ارتباط ميان نيروهاي خارج از كشور به‎ويژه شهيد صدر و حوزه علميه نجف اشرف با امام خميني را به‎عهده گرفت. وي در اين راستا تلاش بي‎وقفه‎اي را آغاز كرد و با بسيج نيروهاي متعهد و مؤمن به انقلاب از هيچ كوششي دريغ ننمود و در اندك‎زماني توانست با دستور حضرت آيت‎ا... خامنه‎اي - كه در آن زمان از سوي امام مسئوليت نهضت‎هاي اسلامي را به‎عهده داشت - تشكيلات جامعه روحانيت مبارز و مجلس اعلاي اسلامي عراق را سازماندهي و مديريت كند.

فعاليت علمي
در يكي از ملاقات‎هاي اعضاي مجلس اعلا با حضرت امام با توجه به شناختي كه امام از هاشمي شاهرودي داشتند به وي خطاب كردند و از وي ‎خواستند تدريس در حوزه علميه قم را بر هرچيزي ترجيح دهد و به بررسي مسايل فقهي خصوصا در رابطه با احياي فقه حكومتي استوار بر ادله و استنباط صحيح جواهري، مشغول شود.
وي از سال 1979 به حوزه علميه قم آمد و سالهاي متمادي به تدريس و تحقيق در عالي‎ترين سطوح حوزه علميه پرداخت. اكنون بيش از هيجده سال است كه افتخار تدريس خارج فقه و اصول را در حوزه علميه قم دارد. شاهرودي همواره در كنار تدريس،‏ عهده‎دار مسئوليتهاي مهم و متعددي بوده و به‎خوبي از عهده انجام آنان برآمده است.
وي اكنون نيز علاوه‎بر تدريس در مسئوليت‎هاي رييس قوه قضاييه، عضو مجلس خبرگان رهبري، عضو مجمع تشخيص مصلحت نظام، عضو شوراي عالي مديريت حوزه علميه قم، نايب‎رييس جامعه مدرسين حوزه علميه قم و عضو مجمع جهاني اهل‎بيت(ع)، انجام وظيفه مي‎نمايد. مهمترين كار شاهرودي طي سال‎هاي اخير تأسيس مؤسسه دايره‎المعارف فقه اسلامي بر مذهب اهل‎بيت است كه به فرمان رهبر معظم انقلاب حضرت آيت‎ا... خامنه‎اي تأسيس شد و رياست اين مؤسسه به وي واگذار گرديد.
با همت و تلاش هاشمي شاهرودي، اين مؤسسه توانسته است ده‎ها اثر ارزشمند فقهي - كلامي را در راستاي اهداف و وظايف خويش و به‎منظور خدمت به فقه اهل‎بيت(ع) تدوين و منتشر نمايد.
يكي از اقدامات فرهنگي وي برگزاري كنگره نقش زمان و مكان در انديشه‎هاي امام خميني(ره) و اولين كنگره دايره‎المعارف فقه اسلامي بر مذهب اهل‎بيت بود كه به رياست وي برگزار شدند. هر دو كنگره در سطحي وسيع مورد استقبال بزرگان و فضلاي حوزه و دانشگاه قرار گرفت.

آثار 
تحرير سلسله مقالاتي پيرامون مسايل و موضوعات مستحدثه از قبيل، ضمان كاهش ارزش پول، ديات شش‎گانه، علم شخص قاضي، محارب و مفسد في‎الارض، استبداد در استيفاي قصاص و... از ديگر فعاليت‎هاي فقهي - فرهنگي وي بوده كه در فصل‎نامه فقه اهل‎بيت (ع) به چاپ رسيده است.
دو فصل‎نامه فقه اهل‎بيت(ع) فارسي و عربي و فصل‎نامه المنهاج كه در شعبه لبنان مؤسسه تدوين و منتشر مي‏شود، كار فرهنگي ديگري است كه در اين مؤسسه و با نظارت هاشمي شاهرودي‏ صورت مي‏گيرد.
همچنين برخي كتاب‏هاي فقهي - اصولي كه در بحث‎هاي خارج او تدريس شده عبارتند از كتاب الخمس، كه در دو جلد تأليف و چاپ شده است، اجاره، بيع، قضا، مضاربه، شركت، مساقاه، مزارعه، صوم و غيره.
از طرفي ديگر تدريس دو دوره خارج اصول، همراه با تأليف تقريرات خارج اصول شهيد صدر در يك‏ مجموعه هفت‎جلدي، تحت عنوان (بحوث في علم‎الاصول) يكي ديگر از كارها وخدمات علمي هاشمي شاهرودي طي ‏سال‎هاي گذشته است.
مجموعه‏اي از آثار و تأليفات چاپ شده وي به به شرح زير است:
- بحوث في علم الاصول،‏7 جلد؛
- كتاب الخمس، دو جلد؛
- مقالات فقهيه، يك جلد؛
- قاعده فراغ و تجاوز، يك جلد؛
- جهان‎بيني اسلامي، يك جلد؛
- تفسير موضوعي بخشي از نهج البلاغه، ده جلد؛
- استقلال در استيفاء قصاص (مقاله علمي)؛
- احكام فقهي كاهش ارزش پول (مقاله علمي)؛
- آن‎چه بزهكار افزون بر دين بايد بپردازد (مقاله علمي)؛
- اختيار ولي امر در عفو كيفرها (مقاله علمي)؛
- علم شخص قاضي (مقاله علمي)؛
- پيش‎بها يا بيعانه (مقاله علمي)؛
- محارب كيست و محاربه چيست؟ (مقاله علمي)؛
- حكم بي‎حس كردن اعضاء، هنگام اجراي‏كيفرهاي جسماني(مقاله علمي)؛
- حكم پيوند عضو قطع شده در قصاص (مقاله علمي)؛
- حق انحلالي يا مجموعي (مقاله علمي)؛
- علم قاضي(1) (مقاله علمي)؛
- علم قاضي(2) (مقاله علمي)؛

ديدگاه‎ها
از مهمترين ديدگاه‎هاي آيت‎ا... هاشمي شاهرودي، مي‎توان چنين ياد كرد:
الف- احترام و شخصيت‎دادن به افراد اصل است، لذا:
- اطاله دادرسي بايد از بين برود و عدالت‎خواهي به‎آساني ميسر باشد.
- بازداشت موقت حساب شده باشد و حتي‎الامكان به‎جاي آن از وثيقه يا كفالت استفاده شود.
- دادرسي از حداكثر شفافيت برخوردار باشد.
- فرهنگ حقوقي لازم به مردم داده شود.
ب- زندان جنبه پيشگيري و بازدارندگي دارد، نه جنبه انتقام‎جويي و كينه‎توزي، لذا بايد:
- حتي‎الامكان به‎جاي كيفر زندان، از جايگزين مناسب استفاده كرد.
- محيط زندان بستر مناسبي جهت اصلاح رفتار زنداني باشد.
ج- توسعه همه جانبه‎قضايي لازم است، بنابراين:
- بايد برنامه‎ريزي مناسب (با توجه به آمار) وجود داشته باشد.
- آموزش قضات و كادر اداري به‎شكل مستمر (در حين خدمت) انجام شود.
- بركار ضابطين، كادر اداري و قضات دادگستري نظارت دقيق باشد.

مسئوليت‎ها
عضو جامعه مدرسين حوزه علميه، عضو علمي اجرايي جامعه مدرسين حوزه علميه قم، نايب رييس اجرايي شوراي نگهبان، عضو سابق فقهاي شوراي اجرايي شوراي نگهبان،‏ عضو علمي اجرايي شوراي عالي مديريت حوزه علميه قم، عضو اجرايي قوه قضاييه، رياست اجرايي قوه قضاييه، رياست علمي اجرايي كنگره نقش زمان و مكان در انديشه امام خميني(ره)، رياست كنگره علمي اجرايي كنگره دايره‎المعارف فقه اسلامي، رياست كنگره علمي اجرايي مؤسسه دايرهالمعارف فقه اسلامي، رياست مؤسسه علمي اجرايي مجلس خبرگان رهبري، عضو اجرايي مجمع تشخيص مصلحت نظام، عضو اجرايي مجمع جهاني اهل بيت.

***
اكنون تا  دوره رياست آيت‎ا... هاشمي شاهرودي در قوه قضاييه به پایان رسیده است و  وي هنگامي كه در ابتداي كار خويش در مقام رياست قوه قضاييه، از قوه مزبور به‎عنوان يك ويرانه ياد كرد، اين اميد در دل مردم زنده شد كه رييس جديد قوه قضاييه شناختي درست از قوه مزبور دارد.
موضعگيري ابتدايي شاهرودي درباره قوه قضاييه و به‎كار بردن تعبير ويرانه براي قوه مزبور، شروع خوبي براي وي و آشنايي جامعه با او بود. جامعه با تلقي مثبت از چنين موضعگيري، خود را آماده يك انقلاب بزرگ در قوه قضاييه نمود.
سيد محمود شاهرودي در مدت ده سال رياست خود بر قوه قضاييه، نشان داد رييس قوه قضاييه، ميتواند نقش مهمي در پيشرفت و توسعه قضايي و نيز فرهنگ حقوقي جامعه ايفاء نمايد. تلاش شاهرودي در استفاده از ظرفيتهاي علمي و پژوهشي كشور در توسعه و ارتقاي قوه قضاييه، حمايت و پشتيباني وي از حقوق شهروندي، تأكيد بر استفاده از فناوريهاي رايانهاي در قوه قضاييه و... از جمله مهمترين اقدامهاي وي در طول ده سال گذشته است.
همچنين رويكردهاي نوين وي در قضازدايي، حبسزدايي، بهداشت قضايي و... ميتوانند در صورت جدي گرفته شدن و اجراي درست، نقش مهمي در آينده قوه قضاييه داشته باشند.
سيد محمود شاهرودي در مدت رياست خود بر قوه قضاييه، تلاش زيادي براي رسيدن اين قوه به جايگاه واقعي خود انجام داد، اما واقعيت آن است كه اين تلاشها به نتيجه دلخواه نرسيد. قوه قضاييه قوهاي تحولگريز است و با توجه به اين نكته كه امكان تغيير در اين قوه كندتر از ساير قوا است، وضعيت فعلي را مي‎توان بسيار مطلوب‎تر از گذشته دانست؛ البته بدون شك تغيير واقعي اين امر بدون كمك و همراهي ديگر قوا امكانپذير نيست. با اين‎حال، اگرچه هاشمي شاهرودي خود نيز از وضعيت فعلي رضايت صددرصد ندارد، اما بايد گفت توانسته است روح دگرگوني و تغيير را در قوه مزبور نهادينه سازد. بي
ترديد رييس بعدي قوه قضاييه نميتواند خارج از اين فضاي دگرگوني و تغيير عمل نمايد.